Việc quản trị dòng tiền doanh nghiệp một cách hiệu quả giúp đảm bảo sự ổn định tài chính, nâng cao khả năng đáp ứng nhu cầu kinh doanh và tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp. Với vai trò tuyến phòng thủ thứ ba trong doanh nghiệp, kiểm toán nội bộ là một công cụ quan trọng trong quản trị dòng tiền. Tuy nhiên, kiểm toán nội bộ có những thách thức, khó khăn khi hỗ trợ nhà quản trị trong quản trị dòng tiền. Bài viết xin được đề cập tới “Tăng cường vai trò của kiểm toán nội bộ trong quản trị dòng tiền của doanh nghiệp”.
Từ khóa: Quản trị dòng tiền, kiểm toán nội bộ.
1. Quản lý dòng tiền của doanh nghiệp
Quản lý dòng tiền của doanh nghiệp là vô cùng quan trọng, để quản lý dòng tiền tốt, doanh nghiệp cần thực hiện các bước sau:
(i) Lập kế hoạch dòng tiền: Kế hoạch dòng tiền cần được xây dựng thông qua các dự báo dựa trên các yếu tố như doanh thu, chi phí, đầu tư và các nguồn tài chính khác. Dự báo này giúp doanh nghiệp xác định nhu cầu tiền mặt trong các khoảng thời gian khác nhau. Bên cạnh việc lập dòng tiền cho hoạt động kinh doanh là hoạt động chính và chủ yếu, các doanh nghiệp cần lập dòng tiền cho các hoạt động tài chính, hoạt động đầu tư. Kế hoạch tài chính không chính xác hoặc thiếu chính xác có thể dẫn đến dự báo dòng tiền không đúng và gây khó khăn trong việc quản lý tiền mặt.
(ii) Theo dõi, quản lý và phân tích dòng tiền: Việc theo dõi, phân tích dòng tiền là công cụ kiểm soát vô cùng quan trọng trong quản lý dòng tiền. Doanh nghiệp cần theo dõi tất cả các khoản thu và chi để đảm bảo thông tin về dòng tiền luôn được cập nhật kịp thời, chính xác. Đối với các khoản phải thu cần giám sát, đốc thúc thu hồi công nợ. Đối với các khoản phải chi cần giám sát và kiểm soát các khoản chi phí để tránh lãng phí và tối ưu hóa việc sử dụng nguồn lực của doanh nghiệp.
Đồng thời, một trong những biện pháp kiểm soát quan trọng là cần thực hiện phân tích dòng tiền thông qua so sánh dòng tiền thực tế với dự báo dòng tiền để đánh giá hiệu quả quản lý dòng tiền và xác định các vấn đề bất thường hoặc rủi ro tiềm ẩn, từ đó tìm nguyên nhân và đưa ra giải pháp phù hợp.
(iii) Xác định và duy trì nguồn tiền của doanh nghiệp: Xác định và duy trì một mức dự trữ tiền mặt hợp lý để đáp ứng các nhu cầu chi phí định kỳ và cơ hội đầu tư. Đồng thời, doanh nghiệp cần xem xét các nguồn tài chính bổ sung như vay vốn ngân hàng, phát hành trái phiếu hoặc huy động vốn từ các nhà đầu tư để đáp ứng nhu cầu tài chính.
(iv) Quản lý rủi ro liên quan đến dòng tiền: Doanh nghiệp còn yếu kém trong quản lý và xác định các rủi ro liên quan đến dòng tiền như rủi ro thanh khoản (thiếu hụt tiền mặt, hoặc khả năng thu hồi nợ kém), rủi ro thay đổi dòng tiền (biến động doanh thu theo mùa, chu kỳ hoặc chi phí bất ngờ, khó lường trước), rủi ro lãi suất hoặc tỷ giá hối đoái (biến động lãi suất vay/gửi; rủi ro chênh lệch tỷ giá), rủi ro kiểm soát và quản lý tài chính (kiểm soát nội bộ và quản lý chi phí không hiệu quả, hệ thống thông tin tài chính kém…); rủi ro từ các yếu tố bên ngoài (suy thoái kinh tế hoặc khủng hoảng tài chính có thể ảnh hưởng đến doanh thu và khả năng thu hồi nợ, làm giảm dòng tiền của doanh nghiệp; hoặc các thay đổi trong chính sách tài chính, thuế hoặc quy định pháp lý có thể ảnh hưởng đến chi phí hoạt động và dòng tiền của doanh nghiệp).
(v) Đánh giá và cải thiện quy trình quản lý dòng tiền: Đánh giá hiệu quả của các biện pháp quản lý dòng tiền đã thực hiện, bao gồm việc phân tích các chỉ số tài chính và so sánh giữa số liệu thực tế với các mục tiêu đã đặt ra. Dựa trên đánh giá, thực hiện các điều chỉnh và cải tiến quy trình quản lý dòng tiền để nâng cao hiệu quả và đạt được các mục tiêu tài chính của doanh nghiệp.
(vi) Báo cáo và thông tin
Hệ thống báo cáo thống kê quản trị dòng tiền là một công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp đánh giá và theo dõi hiệu quả quản lý dòng tiền. Đầu tiên, doanh nghiệp cần thiết kế các thông tin trong báo cáo thống kê quản trị dòng tiền. Để thực hiện điều này, doanh nghiệp cần xác định mục tiêu quản trị dòng tiền và yêu cầu thông tin cần thiết để đánh giá và quản lý dòng tiền. Điều này sẽ giúp định rõ phạm vi và nội dung của hệ thống báo cáo. Các nguồn thông tin cần thiết để tạo ra báo cáo thống kê, bao gồm hệ thống quản lý tài chính, hệ thống quản lý kho, hệ thống quản lý khách hàng, và các nguồn dữ liệu khác liên quan đến dòng tiền. Do đó, một hệ thống tích hợp dữ liệu từ các nguồn thông tin khác nhau để tạo ra báo cáo thống kê toàn diện về dòng tiền. Đặc biệt, hệ thống báo cáo cần có các chỉ số để đánh giá hiệu quả hoạt động dòng tiền như chu kỳ vòng quay tiền, tỷ suất phải thu, tỉ suất trả nợ, và lưu chuyển tiền mặt… Các báo cáo cần thiết lập hằng ngày, hằng tuần, hằng tháng và hằng quý. Báo cáo nên cung cấp thông tin một cách rõ ràng, dễ hiểu và có thể so sánh để giúp quản lý đưa ra các quyết định thông thái về quản lý dòng tiền.
Quản trị dòng tiền liên quan đến việc quản lý dòng tiền ra và vào của doanh nghiệp để đảm bảo rằng doanh nghiệp có đủ tiền để duy trì hoạt động hằng ngày, thanh toán các khoản nợ đến hạn, và đầu tư vào các dự án phát triển. Quản trị dòng tiền hiệu quả giúp doanh nghiệp tránh được tình trạng thiếu hụt tiền, giảm thiểu rủi ro tài chính và tối ưu hóa việc sử dụng nguồn vốn. Trong môi trường kinh doanh ngày càng cạnh tranh, việc kết hợp kiểm toán nội bộ và quản trị dòng tiền là điều cần thiết để doanh nghiệp có thể hoạt động hiệu quả, giảm thiểu rủi ro và nắm bắt cơ hội phát triển.
2. Kiểm toán nội bộ và quản trị dòng tiền của doanh nghiệp
2.1. Vai trò kiểm toán nội bộ trong quản trị dòng tiền
Ahmed (1990) cho rằng kiểm toán nội bộ cần đánh giá định kỳ các chính sách kế toán và tài chính cùng tất cả các vấn đề liên quan và đảm bảo rằng chúng diễn ra theo kế hoạch hợp lý. Đánh giá định kỳ và phản hồi về các chính sách quản lý và quy trình hoạt động nhằm mục đích cải thiện và phát triển chúng và đạt được hiệu quả cao nhất.
Đi sâu vào những tư vấn trong chính sách quản lý, quy trình của hoạt động kế toán, tài chính, các tác giả Abubkr Ahmed và cộng sự (2011) đã khẳng định kiểm toán nội bộ có vai trò kiểm soát tính hiệu quả trong lập kế hoạch ngân sách, có tác động tích cực tới việc kiểm soát dòng tiền và nâng cao chất lượng phân tích tài chính của doanh nghiệp. Kiểm toán nội bộ giúp đảm bảo rằng các dự báo và kế hoạch tài chính liên quan đến dòng tiền được thực hiện đúng theo các quy định và chính sách, đồng thời cung cấp thông tin để điều chỉnh kế hoạch khi cần thiết. Tác giả cũng khẳng định, kiểm toán nội bộ có nhiệm vụ phát hiện các hành vi gian lận hoặc lạm dụng tài chính liên quan đến dòng tiền. Việc này giúp bảo vệ tài sản của doanh nghiệp và duy trì sự tin tưởng của nhà đầu tư và các bên liên quan. Đặc biệt, kiểm toán nội bộ còn có vai trò tư vấn trong việc đánh giá hiệu quả tài chính và quản trị dòng tiền. Nhà quản trị cần tham khảo ý kiến tư vấn từ kiểm toán nội bộ để kiểm soát dòng tiền vào và dòng tiền ra.
Theo Hanna Viktorivna Bulkot, Sofiia Mykolaivna Kovalenko (2020), dòng tiền nếu quản lý, kiểm soát không tốt sẽ gia tăng nguy cơ sử dụng sai mục đích tiền của Ban quản lý. Hơn nữa, kiểm toán nội bộ khi thực hiện kiểm toán về hiệu quả dòng tiền sẽ giảm thiểu việc biển thủ tiền, hạn chế việc nhân viên sử dụng tài sản một cách không khôn ngoan, tham nhũng… Kiểm toán nội bộ không hiệu quả sẽ dẫn tới kế toán lưu chuyển tiền tệ không hiệu quả. Do đó, việc thực hiện kiểm toán nội bộ về hiệu quả dòng tiền là cơ hội để tăng hiệu quả kế toán và quản lý dòng tiền trong các doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức. Khi vai trò của kiểm toán nội bộ về hiệu quả dòng tiền được tổ chức tốt sẽ tạo ra sự hấp dẫn đầu tư của các cổ đông với việc gia tăng giá trị thị trường của khoản đầu tư, gia tăng khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp, tổ chức trên thị trường và nâng cao chất lượng công việc.
Như vậy, các nghiên cứu trên đã chỉ ra vai trò quan trọng của kiểm toán nội bộ trong công tác quản trị dòng tiền của tổ chức, doanh nghiệp. Kiểm toán nội bộ hỗ trợ nhà quản trị thông qua đánh giá hiệu quả các quy trình và kiểm soát nội bộ liên quan đến quản lý dòng tiền giúp nhận diện điểm yếu và đề xuất các biện pháp cải thiện. Đồng thời, kiểm toán nội bộ cung cấp các báo cáo và phân tích liên quan đến dòng tiền, giúp ban giám đốc đưa ra quyết định dựa trên thông tin chính xác và đầy đủ. Điều này góp phần tối ưu hóa quy trình quản lý tiền mặt và giảm thiểu rủi ro.
2.2. Thách thức của kiểm toán nội bộ trong quản trị dòng tiền của doanh nghiệp
Kiểm toán nội bộ có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ nhà quản trị trong quản trị dòng tiền. Tuy nhiên, quá trình này gặp phải những thách thức:
Thứ nhất, tính đa dạng, phức tạp của dòng tiền và các rủi ro liên quan: Dòng tiền trong doanh nghiệp thường phức tạp và đa dạng, bao gồm dòng tiền vào và ra từ nhiều nguồn khác nhau, từ 3 nhóm hoạt động chính (hoạt động kinh doanh chính, đầu tư và tài chính). Bên cạnh đó, dòng tiền của doanh nghiệp có liên quan tới nhiều chu trình kinh doanh và hoạt động trong doanh nghiệp. Điều này gây khó khăn cho việc theo dõi và đánh giá hiệu quả quản trị dòng tiền.
Bên cạnh đó, dòng tiền là mục tiêu hàng đầu cho các hành vi gian lận như việc ghi nhận sai lệch doanh thu, giấu lỗ thông qua khoản phải thu, ghi tăng chi phí, chiếm dụng số tiền thu được của khách hàng... Đồng thời, thị trường và môi trường kinh doanh luôn thay đổi, cùng năng lực quản lý tài chính sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền của doanh nghiệp. Những rủi ro tài chính liên quan tới quản trị dòng tiền của doanh nghiệp như rủi ro lãi suất, rủi ro tỷ giá hối đoái, và rủi ro tín dụng. Do đó, việc phát hiện và ngăn chặn các hành vi gian lận, hạn chế các rủi ro đòi hỏi kiểm toán viên phải có kỹ năng phân tích mạnh mẽ, cùng với việc sử dụng các công cụ và kỹ thuật kiểm toán hiện đại.
Thứ hai, chất lượng thông tin trong dự báo dòng tiền: Dự báo dòng tiền là một phần quan trọng trong quản lý tài chính của doanh nghiệp, nhưng việc đánh giá chất lượng của những dự báo này lại không dễ dàng, do nó phụ thuộc vào nhiều giả định về tình hình kinh doanh và kinh tế. Do đó, kiểm toán viên cần phải đánh giá tính hợp lý của các giả định và phương pháp dự báo dòng tiền, cũng như kiểm tra mức độ phù hợp của các dự báo so với thực tế.
Thứ ba, khó khăn trong việc đánh giá độ tin cậy của dòng tiền thông qua tính cập nhật và liên tục của dòng tiền: Để quản trị dòng tiền hiệu quả, doanh nghiệp cần thông tin chính xác và kịp thời. Tuy nhiên, việc thu thập và xử lý thông tin dòng tiền một cách nhanh chóng và chính xác có thể gặp khó khăn nếu các hệ thống quản lý và quy trình không đồng bộ. Do đó, khi đánh giá độ tin cậy của dòng tiền, thông tin liên quan đến dòng tiền được cập nhật liên tục và phản ánh đúng thực tế là một thách thức lớn cho kiểm toán viên nội bộ.
Thứ tư, sự xung đột lợi ích và sự độc lập của kiểm toán nội bộ: Trong một số trường hợp, bộ phận kiểm toán nội bộ có thể gặp phải xung đột lợi ích, đặc biệt khi các vấn đề liên quan đến dòng tiền từ các cấp lãnh đạo cao cấp. Điều này có thể ảnh hưởng đến tính độc lập và khách quan trong việc thực hiện kiểm toán.
Những thách thức trên đòi hỏi kiểm toán viên nội bộ phải có sự hiểu biết sâu rộng về cả hoạt động kinh doanh và các kỹ thuật kiểm toán hiện đại để đánh giá một cách chính xác và toàn diện, hiệu quả trong quản lý dòng tiền.
2.3. Những giải pháp tăng cường vai trò kiểm toán nội bộ trong quản trị dòng tiền
Để kiểm toán nội bộ tham gia đánh giá hiệu quả vào quá trình quản trị dòng tiền trong doanh nghiệp, một số giải pháp cụ thể có thể được triển khai:
Thứ nhất, kiểm toán nội bộ cần tìm hiểu, đánh giá kỹ lưỡng về kiểm soát nội bộ của doanh nghiệp về quản trị dòng tiền để có những đánh giá phù hợp các rủi ro, gian lận liên quan tới quản trị dòng tiền. Kiểm toán nội bộ sẽ xem xét cấu trúc của kiểm soát nội bộ, bao gồm môi trường kiểm soát (quan điểm, triết lý điều hành của ban lãnh đạo; phân công nhiệm vụ quyền hạn của các bộ phận liên quan; cơ cấu tổ chức…), các hoạt động kiểm soát (các chính sách, thủ tục và hoạt động của doanh nghiệp nhằm đảm bảo hiệu quả trong quản trị dòng tiền của doanh nghiệp), quy trình đánh giá rủi ro (việc xác định và các biện pháp phòng ngừa rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản và rủi ro lãi suất của doanh nghiệp), truyền thông và thông tin (thông tin luân chuyển giữa các bộ phận trong doanh nghiệp về dòng tiền như bộ phận kế toán, thủ quỹ, bộ phận thu hồi công nợ… hoặc thông tin của doanh nghiệp với ngân hàng, khách hàng…) liên quan đến quản lý dòng tiền. Trên cơ sở đó, kiểm toán nội bộ nhận diện, đánh giá, và giám sát các rủi ro tài chính liên quan đến dòng tiền, đồng thời đề xuất các biện pháp phòng ngừa và giảm thiểu rủi ro.
Thứ hai, kiểm toán nội bộ thực hiện kiểm toán dòng tiền thường xuyên, trong đó đặc biệt quan tâm tới kiểm toán dự báo dòng tiền: Kiểm toán nội bộ nên thực hiện các cuộc kiểm toán định kỳ và đột xuất liên quan đến dòng tiền nhằm kiểm tra độ tin cậy của dòng tiền vào và ra trong doanh nghiệp để phát hiện kịp thời các sai sót hoặc gian lận.
Kiểm toán nội bộ cần quan tâm tới quá trình phân tích và đánh giá tính phù hợp của các dự báo dòng tiền, đảm bảo rằng các dự báo này dựa trên các giả định hợp lý và dữ liệu đáng tin cậy. Các kiểm toán viên nội bộ thực hiện các thủ tục kiểm toán như: (i) Xem xét tài liệu quy trình dự báo của doanh nghiệp; (ii) Phỏng vấn các nhân sự liên quan để hiểu rõ cách thức và nguồn dữ liệu được sử dụng trong quá trình dự báo kết hợp với việc xem xét điều kiện thị trường, tìm hiểu về các khách hàng, nhà cung cấp chính của doanh nghiệp; (iii) Xem xét các phương pháp dự báo được sử dụng, chẳng hạn như phương pháp dòng tiền chiết khấu (DCF) hoặc phân tích xu hướng… và đánh giá tính nhất quán và logic trong phương pháp dự báo; (iv) Phân tích sự khác biệt giữa dự báo và kết quả thực tế để xác định nguyên nhân của bất kỳ sai lệch nào. Khi xác định nguyên nhân cần xác định các yếu tố chính có thể tác động lớn đến dự báo dòng tiền như doanh thu, chi phí, lãi suất, tỷ giá hối đoái, và các giả định kinh tế khác. Đánh giá các yếu tố này dựa trên số liệu lịch sử và các điều kiện thị trường hiện tại. Kiểm tra tính hợp lý của các giả định được sử dụng trong dự báo.
Bên cạnh đó, kiểm toán nội bộ cần phân tích dữ liệu tài chính và hoạt động kinh doanh để đưa ra các khuyến nghị chiến lược về quản lý dòng tiền, bao gồm việc tối ưu hóa cơ cấu tài chính, quản lý thanh khoản và sử dụng nguồn vốn hiệu quả. Sau mỗi kỳ kiểm toán, kiểm toán nội bộ nên thực hiện đánh giá đưa ra các nhận xét và khuyến nghị để cải thiện quản trị dòng tiền trong các kỳ tiếp theo.
Thứ ba, kiểm toán nội bộ cần quan tâm đánh giá tính kịp thời trong phản ánh các thông tin về dòng tiền của doanh nghiệp. Các kiểm toán viên nội bộ thực hiện các thủ tục kiểm toán như: (i) Phỏng vấn các nhân viên phụ trách quản lý dòng tiền để hiểu quy trình từ khi dữ liệu được thu thập cho đến khi thông tin được báo cáo; (ii) Xem xét các hệ thống công nghệ thông tin được sử dụng để xử lý thông tin dòng tiền; (iii) Xem xét thời gian giữa các giai đoạn thu thập dữ liệu, xử lý thông tin và báo cáo, đánh giá xem thời gian này có phù hợp với yêu cầu quản trị của doanh nghiệp hay không; (iv) Xem xét các quy trình phê duyệt và truyền tải thông tin và đánh giá xem các biện pháp kiểm soát có đảm bảo rằng thông tin dòng tiền không bị chậm trễ trong quá trình thu thập và báo cáo; (v) Thực hiện phân tích nguyên nhân và đánh giá tác động (bám sát vào quy trình, công nghệ, và nguồn lực) của sự chậm trễ về phản ánh các thông tin liên quan tới dòng tiền được phát hiện; (vi) Đề xuất các giải pháp để khắc phục các yếu tố gây chậm trễ này.
Thứ tư, tăng cường đào tạo và phát triển chuyên môn cho kiểm toán viên nội bộ. Khi thực hiện kiểm toán quản trị dòng tiền, kiểm toán viên nội bộ cần được trang bị kiến thức sâu rộng về tài chính và các công cụ kiểm toán tiên tiến để có thể đánh giá hiệu quả quản lý dòng tiền một cách chính xác. Doanh nghiệp nên đầu tư vào đào tạo liên tục cho kiểm toán viên nội bộ thông qua các khóa học về quản lý dòng tiền, rủi ro tài chính, và phân tích dữ liệu.
Như vậy, để kiểm toán nội bộ tham gia hiệu quả vào quản trị dòng tiền trong doanh nghiệp, cần có các giải pháp đồng bộ nâng cao trình độ, chuyên môn từ phía kiểm toán viên và sự hỗ trợ của doanh nghiệp về vai trò và tính độc lập của kiểm toán nội bộ trong quá trình kiểm toán. Kiểm toán viên cần đánh giá mối liên hệ giữa chiến lược kinh doanh và dòng tiền, đảm bảo rằng chiến lược của doanh nghiệp không gây ra rủi ro tài chính từ đó góp phần vào nâng cao hiệu quả quản lý tài chính của doanh nghiệp, tạo ra sự ổn định và phát triển bền vững.
Tài liệu tham khảo
1. Ahmed Saleh Al Omran, internal review theoretical framework and behavioural content (Amman: Dar al-Publishing, 1990), p. 25;
2. Abubkr Ahmed Elhadi Abdelraheem (2011), The Role of Internal Audit in Evaluating the Financial Performance at Sudanese Banks (Case Study in Omdurman National Bank);
3. Hanna Viktorivna Bulkot, Sofiia Mykolaivna Kovalenko (2020), Features of internal audit of cash flow efficiency at enterprises, institutions, organizations of Ukraine, Issue: № 6, 2020; https://doi.org/10.37634/efp.2020.6.1.
Tác giả:
TS. Trần Phương Thùy, Học viện Ngân hàng
(Theo Tạp chí Nghiên cứu Khoa học kiểm toán - số tháng 9/2024)
